Psychoterapia CBT – czym jest i na jakich zasadach działa
Wprowadzenie
Psychoterapia CBT (terapia poznawczo-behawioralna) należy do najlepiej przebadanych podejść psychoterapeutycznych, dla których dostępne są liczne metaanalizy i rekomendacje kliniczne potwierdzające skuteczność w wybranych zaburzeniach i problemach psychicznych [1][4]. CBT koncentruje się na tym, jak sposób interpretowania sytuacji (myśli i przekonania) oraz wzorce reagowania (zachowania) współtworzą i podtrzymują objawy w aktualnym funkcjonowaniu pacjenta.
Celem niniejszego artykułu jest uporządkowanie podstaw terapii CBT: wyjaśnienie jej głównych założeń, omówienie roli myśli automatycznych i zniekształceń poznawczych oraz opisanie mechanizmów behawioralnych, które mogą podtrzymywać trudności psychiczne.
Czym jest psychoterapia CBT
„Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT) to ustrukturyzowane podejście terapeutyczne, które koncentruje się na modyfikacji myśli i zachowań podtrzymujących trudności psychiczne. Opiera się na założeniu, że sposób interpretowania sytuacji wpływa na emocje i działania.”
Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT) to ustrukturyzowana forma terapii, zwykle o charakterze krótkoterminowym lub średnioterminowym, skoncentrowana na bieżących objawach oraz jasno określonych celach terapeutycznych. Jej głównym zadaniem jest identyfikacja i modyfikacja nieadaptacyjnych myśli, przekonań oraz zachowań, które przyczyniają się do utrzymywania problemów emocjonalnych.
W praktyce CBT obejmuje m.in.:
• współpracę pacjenta i terapeuty w precyzyjnym określeniu trudności i celów terapii,
• naukę rozpoznawania myśli automatycznych oraz kluczowych przekonań,
• pracę nad zmianą interpretacji sytuacji i sposobu reagowania emocjonalno-behawioralnego,
• systematyczne ćwiczenie nowych umiejętności także poza gabinetem terapeutycznym.
CBT opiera się na metodach potwierdzonych badaniami naukowymi. Istotnym elementem terapii jest stopniowe nabywanie przez pacjenta kompetencji do samodzielnej pracy nad własnymi schematami poznawczymi i behawioralnymi.
Na jakim założeniu opiera się CBT
Podstawą CBT jest model opisujący zależności pomiędzy myślami, emocjami i zachowaniami. Myśli stanowią interpretację sytuacji, emocje są reakcją na te interpretacje, a zachowania konsekwencją przeżywanych emocji i przekonań. Elementy te wzajemnie na siebie oddziałują i mogą tworzyć mechanizmy podtrzymujące objawy.
Przykładowo:
myśl automatyczna: „Nie zdam, jestem beznadziejny”,
emocje: lęk, obniżony nastrój,
zachowanie: unikanie działania lub wycofanie.
CBT zakłada, że modyfikacja interpretacji oraz zachowań podtrzymujących trudności może wiązać się ze zmniejszeniem nasilenia objawów i poprawą funkcjonowania u części pacjentów.
Myśli automatyczne – skąd się biorą
Myśli automatyczne to szybkie, często nieuświadomione interpretacje sytuacji, które pojawiają się spontanicznie. Wywodzą się z wcześniejszych doświadczeń, przekonań oraz utrwalonych schematów poznawczych. Nie są faktami, lecz hipotezami na temat rzeczywistości, które mogą być mniej lub bardziej adekwatne.
W CBT pacjent uczy się zauważać treść tych myśli, rozpoznawać charakterystyczne skróty myślowe oraz sprawdzać ich trafność poprzez analizę danych z doświadczenia i eksperymenty behawioralne.
Zniekształcenia poznawcze
Zniekształcenia poznawcze to powtarzalne wzorce błędnego wnioskowania, które zniekształcają ocenę sytuacji i sprzyjają nasileniu trudnych emocji. W CBT ich identyfikacja pełni funkcję praktyczną – pozwala szybciej uchwycić mechanizmy odpowiedzialne za utrzymywanie problemu.
Do najczęściej opisywanych należą m.in. myślenie czarno-białe, katastrofizacja, personalizacja, selektywne skupianie się na negatywach oraz nadmierne uogólnianie.
Emocje w terapii CBT
CBT nie polega na eliminowaniu emocji, lecz na ich lepszym rozumieniu i regulacji. Emocje są traktowane jako ważne źródło informacji o potrzebach, zagrożeniach i utrwalonych wzorcach reagowania.
W zależności od problemu stosuje się m.in. monitorowanie emocji, przeformułowanie myśli, techniki uważności oraz procedury ekspozycyjne. Metaanalizy wskazują, że interwencje CBT wiążą się ze zmniejszeniem nasilenia objawów lękowych w badaniach kontrolowanych [2].
Zachowania podtrzymujące problem
Wiele trudności utrzymuje się nie tylko przez treść myśli, ale również przez zachowania, które krótkoterminowo przynoszą ulgę, a długofalowo wzmacniają objawy. Do takich mechanizmów należą m.in. unikanie, zachowania zabezpieczające, prokrastynacja oraz wycofanie z aktywności.
CBT koncentruje się na identyfikacji tych wzorców oraz stopniowym wprowadzaniu bardziej adaptacyjnych strategii działania.
Jak wygląda terapia CBT w praktyce
Terapia CBT ma zazwyczaj jasno określoną strukturę. Sesje odbywają się regularnie, najczęściej raz w tygodniu, i trwają około 45–60 minut. Na początku procesu terapeutycznego wspólnie formułuje się cele, a następnie monitoruje postępy i modyfikuje interwencje.
Typowa sesja obejmuje omówienie bieżącego funkcjonowania, analizę konkretnych sytuacji, pracę nad myślami i zachowaniami oraz ustalenie zadań do realizacji między sesjami.
Dla kogo CBT jest dobrym wyborem
CBT znajduje zastosowanie w pracy z osobami doświadczającymi m.in. zaburzeń lękowych, objawów depresyjnych, zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, problemów ze snem oraz trudności związanych ze stresem, zgodnie z kryteriami diagnostycznymi i aktualnymi rekomendacjami klinicznymi [3][4][5].
W cięższych stanach klinicznych CBT bywa elementem leczenia skojarzonego, często stosowanym równolegle z innymi formami pomocy, w tym farmakoterapią.
Czego CBT nie obiecuje
CBT nie gwarantuje natychmiastowych efektów ani całkowitego wyeliminowania trudnych emocji. Jej celem jest rozwijanie umiejętności radzenia sobie oraz ograniczanie wpływu objawów na codzienne funkcjonowanie, a nie osiągnięcie trwałego stanu komfortu.
Jakich efektów można się spodziewać
U części osób uczestniczących w terapii CBT obserwuje się redukcję nasilenia objawów, większą elastyczność poznawczą, poprawę regulacji emocji oraz bardziej adaptacyjne zachowania w codziennym funkcjonowaniu. Skuteczność CBT w wielu obszarach klinicznych została opisana w przeglądach i metaanalizach badań [1].
Kiedy warto rozważyć CBT
CBT warto rozważyć w sytuacjach, gdy utrwalone wzorce myślenia i zachowania istotnie ograniczają codzienne funkcjonowanie, a dotychczasowe strategie radzenia sobie okazują się niewystarczające. Decyzja o rozpoczęciu terapii powinna być poprzedzona indywidualną konsultacją kliniczną.
Podsumowanie
Psychoterapia poznawczo-behawioralna jest ustrukturyzowanym, opartym na dowodach naukowych podejściem do pracy nad trudnościami psychicznymi. Jej siłą jest koncentracja na mechanizmach podtrzymujących problem, jasno określone cele oraz możliwość monitorowania postępów. Choć CBT nie stanowi rozwiązania uniwersalnego, dla wielu osób jest wartościową i bezpieczną formą pomocy.
Wybrane źródła
[1] Hofmann SG, Asnaani A, Vonk IJJ, Sawyer AT, Fang A. The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 2012.
[2] Hofmann SG, Smits JAJ. Cognitive-behavioral therapy for adult anxiety disorders: A meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Journal of Clinical Psychiatry, 2008.
[3] Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults. Journal of Clinical Sleep Medicine, 2021.
[4] National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Depression in adults: treatment and management (NG222). 2022.
[5] National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (CG31). 2005.
Nota informacyjna
Niniejszy tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnozy ani konsultacji prowadzonej przez wykwalifikowanego specjalistę.